Japoński stan samurajów przeszedł długą ewolucję od postaci jedenastowiecznego wojownika i administratora prowincji, przez wasala shoguna w XIII i zawodowego żołnierza w XVII wieku, aż do książęcego urzędnika. Ostateczny cios zadało mu utworzenie państwowej armii złożonej z członków wszystkich stanów i rządowy zakaz noszenia mieczy. Książka Aleksandra Śpiewakowskiego opowiada historię samurajów, ze szczególnym naciskiem na okres rządów rodu Tokugawa. Autor opisuje metody wychowania młodzieży samurajskiej, techniki walki i uzbrojenie samurajów, a także odsłania tajniki kodeksu bushido, definiującego moralność japońskich wojowników.

Seppuku (błędnie nazywane harakiri)²

Rozdział drugi: Ideologia stanu samurajów

Istota obrzędu

Z kodeksem bushido nierozerwalnie związany jest obrzęd seppuku, który pojawił się w środowisku wojowników w czasach narodzin i rozwoju feudalizmu w Japonii. Samuraje lub inni przedstawiciele wyższych warstw społeczeństwa japońskiego popełniali samobójstwo (metodą seppuku) w wypadku poniesienia uszczerbku na honorze, popełnienia niegodnego postępku (hańbiącego – według norm bushido – imię rycerza), w przypadku śmierci suzerena lub też, w późniejszych czasach, w okresie Edo (1603-1867), kiedy obrzęd uformował się ostatecznie – z wyroku sądu jako karę za popełnione przestępstwo.
     Seppuku było przywilejem samurajów, szczycących się tym, że mogą swobodnie rozporządzać swoim życiem, przez wypełnienie obrzędu demonstrując siłę ducha, samokontrolę i pogardę wobec śmierci. Rozcięcie brzucha wymagało od rycerza wielkiego męstwa i wytrzymałości, gdyż jama brzuszna jest jednym z najwrażliwszych miejsc w ciele ludzkim, gdzie skupia się wiele zakończeń nerwów. Właśnie dlatego samuraje, uważający się za najśmielszych, najbardziej opanowanych i zdecydowanych ludzi w Japonii, przedkładali nad inne ten właśnie bolesny sposób umierania.
     W dosłownym przekładzie seppuku znaczy „rozciąć brzuch”. Jednak słowo to ma również ukryte znaczenie. Jeśli zająć się bliżej jednym z elementów tego słowa – fuku (lub – ppuku), to użyty tutaj znak po japońsku odczytuje się również hara, i odpowiadają mu znaczenia: brzuch, dusza, zamiary, tajne myśli.
     Zgodnie z filozofią buddyjską, a zwłaszcza z nauką sekty zen, za najważniejszy, centralny punkt ciała ludzkiego i zarazem siedlisko życia uważa się nie serce, lecz jamę brzuszną. W związku z tym Japończycy wysunęli nową tezę, że siły żywotne, skupione w brzuchu i zajmujące jak gdyby środkowe miejsce w stosunku do całego ciała, sprzyjają bardziej, równomiernemu i harmonijnemu rozwojowi mieszkańca Azji niż Europejczyka, dla którego ośrodkiem życia jest serce (38, str. 18).
     Mimo iż w niektórych pracach europejskich autorów przewijał się motyw utożsamiania japońskiego pojmowania kategorii „duszy” z analogicznymi pojęciami u starożytnych Greków (którzy za siedlisko duszy, „psyche”, uważali przeponę) i u starożytnych Judejczyków (żydowscy prorocy mówili o przebywaniu duszy w jelitach) (30, str. 32; 70, str. 47) – japoński sens słowa hara nie jest ekwiwalentem „duszy” w rozumieniu europejskim. Można tu mówić raczej o uczuciach i emocjach. Nie przypadkowo w języku japońskim spotykamy wiele wyrażeń i zwrotów przysłowiowych związanych z „hara”. Na przykład człowiek, który prosi drugiego człowieka o szczerą rozmowę, używa zwrotu: „hara-o watte hanashimasho”, co znaczy: „porozmawiajmy, otwierając hara (brzuchy)”. Charakterystyczne są też takie zwroty jak haradatsu (rozgniewać się), haragitanai (dosł. „brudny brzuch” – człowiek podły, niskie zamiary) itp.
     Poczesne miejsce zajmuje również „sztuka hara” czyli „sztuka brzucha” (haragei), nazywana przez J.A. Coddry „najwyższą formą komunikacji wewnętrznej”. Przez „sztukę” rozumie się tutaj proces utrzymywania kontaktu z ludźmi na odległość na drodze więzi intuicyjnej i wzajemne porozumienie za pośrednictwem aluzji (25, str. 102).
     Tak więc Japończycy traktują brzuch jako wewnętrzne źródło emocjonalnej egzystencji, a otwarcie go metodą seppuku oznacza jak gdyby odsłonięcie własnych szczerych i prawdziwych uczuć, służy jako dowód czystych intencji i zamiarów. Inaczej mówiąc, według pojęć samurajskich „seppuku jest ostatecznym usprawiedliwieniem się wobec nieba i ludzi” (129, str. 62) i zawiera w sobie więcej symboliki niż zwykłe samobójstwo. (...)

Rozdział trzeci: Wychowanie, wyszkolenie bojowe i przysposobienie fizyczne bushi

Wychowanie młodzieży samurajskiej

     Status samuraja w średniowiecznej Japonii był dziedziczny: Syn z reguły szedł w ślady ojca, stając się zawodowym wojownikiem, przedstawicielem stanu rycerskiej szlachty, i pozostawał w tym samym klanie co jego ojciec. Dlatego w rodzinach samurajskich szczególną uwagę zwracano na wychowanie młodego pokolenia w duchu bushido, już od wczesnego dzieciństwa.. Podstawowym zadaniem wychowawców młodego bushi było wyrobienie w nim tego zespołu cech, które były uważane za niezbędne w profesji samuraja, tzn. wychowanie człowieka silnego fizycznie, w pełni znającego sztukę wojenną, uzbrojonego w wiedzę o zasadach moralnych klasy panującej.
     Syn samuraja od samych narodzin otoczony był szczególną troską. Był kontynuatorem rodu, dziedzicem i obrońcą jego tradycji. Miał prawo spełniać obrzędy religijne związane z kultem przodków¹. Dlatego też narodziny dziecka płci męskiej w rodzinie japońskiej uważane były za święto. Szczególnie troskliwie odnoszono się do pierworodnego syna, gdyż według prawa od momentu narodzin uważany był za dziedzica domu, całego majątku rodziny i godności samuraja. Oprócz tego syn dziedziczył ziemię albo przydział ryżu, za który służył feudałowi jego ojciec.
     W pierwszych dniach po narodzinach dziecka do domu samuraja przychodzili krewni, którzy przynosili prezenty, a wśród nich – dwa wygięte wachlarze, traktowane jako zapowiedź dwu mieczy wojownika i jako symbol męstwa (57, str. 172; 131, str. 9).
     Po paru latach syn samuraja dostawał jeden lub dwa (w zależności od rangi ojca) małe miecze-zabawki, wyrzeźbione w drzewie (21, str. 142; 57, str. 172). Młody samuraj uczył się w ten sposób kochać swoją broń – miecze, akcesoria stanu rycerskiego.
     Rozwijaniu u dzieci samurajów ducha bojowego i szacunku dla rycerskiej chwały służyły również coroczne święta chłopców tango-no sekku, przypadające w piątym dniu piątego miesiąca (według kalendarza księżycowego). Święto to upowszechniło się w okresie Edo i obchodzone jest do dziś. W dniu tym rodzice wystawiali w domu artystycznie wykonane miniaturowe zbroje, często włożone na specjalnie w tym celu przygotowane lalki (kabuto-ningyo), a także miecze, łuki, strzały, sztandary, starając się w ten sposób wykształcić u przyszłego samuraja bojowość, szacunek i pietyzm w stosunku do wojennego rynsztunku i do samego rycerskiego rzemiosła. Dzieciom nie wolno było bawić się tymi mieczami i zbrojami, można było na nie tylko patrzeć, ponieważ demonstracja zabawek była porównywana do samurajskiego zwyczaju demonstrowania mieczy i zbroi.
     Niezbędne akcesoria święta chłopców stanowiły koinobori – podobizny karpi zrobione z barwnej tkaniny albo papieru i wywieszane na żerdziach bambusowych nad każdym domem. Liczba karpi odpowiadała liczbie chłopców w danej rodzinie. Symbolizowały one „cnotę męstwa”, przez którą rozumiano „cnotę waleczności” (22, str. 14). W Japonii karpie po dziś dzień uważane są za samurajów wśród ryb. Traktuje się je jako symbol energii, dzielności i niezachwianej wytrwałości (104, str. 228). Dzieci wojowników były uczone, że oczekuje się od nich takiego samego uporu w dążeniu do celu, jaki cechuje karpia pokonującego burzliwe potoki; takiego samego stoicyzmu i nieustraszoności, jakie przejawia ta ryba na kuchennym stole, nie uchylając się i nie drżąc przed ciosem noża. Być może właśnie te „zalety” karpia spowodowały pojawienie się jego amuletów w świątyni boga Hachimana.
     Młodzież samurajska oswajała się z profesją wojownika także podczas świąt upamiętniających zwycięstwa nad Ajnami i w innych bitwach epoki średniowiecza, kiedy to wystawiano i obnoszono po mieście samurajskie uzbrojenie, odbywały się pokazy sztuki wojennej i słuchano opowieści o dawnych wojnach (gundan).
     Istotny wpływ na moralne wychowanie młodych samurajów wywierał konfucjanizm. Według jednej z jego zasad dzieci winny były odnosić się do rodziców z czcią i szacunkiem, cenić ich, kochać, nie sprzeciwiać się ich woli, nie przyczyniać im zmartwień i niepokoju – nawet w przypadku, kiedy rodzice „z natury byli złymi ludźmi i źle się z dziećmi obchodzili” (135; str. 9).
     W bushido taki stosunek dzieci do rodziców wiązał się z zasadą giri, która leży u podstaw czci dla podeszłego wieku (szacunek dla rodziców i w ogóle dla osób starszych) i która również tłumaczy takie czyny, jak poświęcenie własnego życia dla rodziców (108, str. 23).
     Staranne wychowanie domowe dzieci oznaczało również czytanie im umoralniających historii z ksiąg o charakterze konfucjańskim. Tego rodzaju pouczające opowieści służyły jako wskazówki do praktycznych działań, stanowiły swoisty zbiór reguł moralnych. W jednej z takich opowieści była mowa o tym, jak to chłopiec w siarczysty mróz położył się na lodzie zamarzniętej rzeki, żeby roztopić go ciepłem swego ciała i zdobyć ryby dla macochy; w innej – jak chłopiec spał w nocy bez żadnego okrycia, żeby odciągnąć komary od rodziców ku sobie (155, str. 125).
     Jednak ostatecznym celem rozwijania u dzieci poczucia synowskiego obowiązku wobec rodziców (oyakoko) były nie tylko szacunek i miłość w stosunku do starszych, przejawiane w czynach. Najwyższym celem wychowania młodzieży w duchu nauk Konfucjusza było wykształcenie uczucia wierności wobec pana, który również traktowany był jak ojciec wojownika. Obowiązek synowski stanowił podstawę wiernopoddańczego posłuszeństwa i był porównywany do wierności wasala wobec suzerena. Jako przykład można przytoczyć wypowiedź na temat powinności wasala jednego z książąt okresu Edo, Tokugawy Mitsukuni (1628-1700) z Mito. Powiedział on: „Jeśli winnym (zdrady państwa – przyp. aut.) okaże się twój ojciec, nie zmuszę cię do tego, abyś go zdradził. Taki postępek oznaczałby naruszenie obowiązku moralnego (giri). Miłość synowska i wierność – to jednakowe cnoty, dlatego ty sam powinieneś wiedzieć, jak postąpić w takim wypadku, pozostawiam wiec rozstrzygniecie problemu twemu własnemu sumieniu” (95, str. 53).
     Nie mniejszym szacunkiem niż ojciec cieszył się nauczyciel młodego samuraja. Autorytet mentora był bardzo wysoki, a jego nakazy wypełniano bez szemrania. Popularna sentencja głosiła: „Ojciec to ten, za którego sprawą przyszedłem na świat, a nauczyciel – to ten, który uczynił mnie człowiekiem”. Inne przysłowie mówiło: „Twój ojciec i matka podobni są niebu i ziemi, a twój nauczyciel i twój pan – to słońce i księżyc” (108, str. 91). Duchowe zasługi nauczyciela (często kapłana) dla wychowania uważano za nieocenione. Wychowanie człowieka nie mogło być opłacone wynagrodzeniem materialnym, tak jak nie sposób zmierzyć tego, co nie uchwytne i niewymierne (108, str. 91); należało za to nauczyciela nieskończenie szanować i wynosić ponad innych.
     Nauka w rodzinie i pouczenia nauczyciela były dwoma zasadniczymi czynnikami, fundamentem w dziele wychowania młodzieży stanu samurajskiego. Czynniki te kształtowały ideał rycerza wywodzący się z mitycznych opowieści, buddyjskiej obojętności wobec śmierci, konfucjańskiego kultu miłości synowskiej i czysto japońskiej zasady wierności wobec feudała. Rodzina i nauczyciel szczególnie troszczyli się o formowanie charakteru młodego chłopca, wpajali mu odwagę, męstwo, wytrzymałość i cierpliwość. Starano się wychowywać młodych samurajów na ludzi śmiałych i nieustraszonych, czyli, innymi słowy, rozwijano u nich wartości uważane w środowisku samurajów za największe cnoty, dzięki którym wojownik był w stanie poświęcać swoje osobiste życie dla życia innego człowieka, zwłaszcza swego protektora i pana. Taki charakter kształtowano poprzez czytanie historii o męstwie i bojowych wyczynach legendarnych bohaterów, stawnych wodzów i samurajów, a także przez oglądanie przedstawień teatralnych. Nierzadko ojciec nakazywał przyszłemu rycerzowi, aby ten w celu rozwijania w sobie męstwa udawał się nocą na cmentarz lub miejsce o zlej sławie (gdzie pojawiały się nieczyste siły i duchy). Przyjęte było również, aby chłopcy odwiedzali miejsca wymierzanych publicznie kar i egzekucji, a także, aby oglądali nocą odcięte głowy przestępców, na których młody bushi był obowiązany pozostawić swój znak w dowód, że rzeczywiście przyszedł na wyznaczone miejsce.
     Żeby rozwijać u młodzieży cierpliwość i wytrzymałość, synów wojowników zmuszono do wykonywania nieznośnie ciężkich prac, spędzania bezsennych nocy (w święta bogów wiedzy), chodzenia boso w zimie, wczesnego wstawania itp. Pozbawianie posiłków uważano za rzecz pożyteczną (108, str. 28; 133, str. 123).
     Chłopcy i dziewczęta uczyli się kontrolować swe reakcje, powstrzymywać się od okazywania uczuć przez wykrzykniki, jęki i łzy. „Dlaczego płaczesz z powodu takiego głupstwa, tchórzu? – mówiła matka do płaczącego syna. – Co zrobisz, jeśli ci w bitwie odrąbią rękę albo przyjdzie ci popełnić seppuku?” (108, str. 27, 94). Od najwcześniejszego dzieciństwa dzieciom bushi wpajano poczucie honoru i wstydu, uczono prawdomówności i zdyscyplinowania.
     Takie wychowanie wyrabiało u młodzieży zimną krew, spokój i opanowanie, pomagało samurajom nie tracić jasności rozumowania nawet w najcięższych okolicznościach.
     Od młodzieży samurajskiej wymagano systematycznego treningu w celu opanowania sztuki wojennej. Musieli być oni wszechstronnie przygotowani do posługiwania się bronią, fizycznie silni i zręczni. Młodzi samuraje mieli obowiązek doskonale opanować zasady fechtunku (mieczami i halabardami), strzelanie z łuku, musieli znać jujutsu, umieć posługiwać się włócznią, jeździć konno (młodzież z rodzin samurajów wysokiej rangi), posiadać znajomość taktyki.
     W każdym klanie, przy dworze każdego feudała, były w tym celu budowane wspaniałe sale fechtunku, place do strzelania z łuku i ćwiczeń gimnastycznych, maneże, gdzie naukę prowadzili najlepsi znawcy w każdej specjalności pod bezpośrednim kierownictwem feudała (115, str. 4). Nauka w tych klanowych szkołach zaczynała się zwykle od ósmego roku życia i trwała do piętnastego roku (133, str. 139). (...)

Pływanie (suiei) w stylu samurajskim

     Wśród sztuk wojennych ważną rolę w dawnych czasach odgrywało pływanie (suici) w pełnym rynsztunku i z bronią. Rozwojowi pływania sprzyjała duża liczba wodnych przeszkód, które wojownicy musieli pokonywać w czasie działań bojowych. Ich forsowanie przez samurajów często służyło jako temat dzieł artystów i rzemieślników. Na drzeworytach przedstawiano rycerzy przepływających rzeki albo jeziora wierzchem na koniu albo obok konia, trzymających łuk i strzały, miecz, a czasem i sztandar.
     W czasach feudalnych w wielu księstwach powstawały szkoły uczące samurajów – w zależności od warunków topograficznych – różnych sposobów pływania, które wchodziły w skład systemu wojennego kształcenia rycerzy klanów feudalnych.
     Decydujące znaczenie w nauce pływania miało wypracowanie siły ducha, gotowości stawienia czoła żywiołowi, moralnego przygotowania do spotkania i walki z niebezpieczeństwem. Fizyczna zdolność do działania była również uważana za niezbędną, niemniej jednak stawiano ją na drugim miejscu.
     Średniowieczne szkoły klanowe różniły się miedzy sobą jedynie metodami nauki pływania, natomiast pozycja pływaka w wodzie była zawsze jednakowa: pozioma, boczna lub pionowa.
     Nauka pływania w stylu samurajskim była swoista i charakterystyczna jedynie dla Japonii; pływanie suiei wyraźnie różniło się od sposobów pływania innych narodów. Celem wszystkich tych szkół było wpojenie pływakom męstwa i umiejętności pokonywania bez wahania dowolnych przeszkód w czasie pościgu za przeciwnikiem.
     Nauczyciele szkoły Kobori (księstwo Kumamoto na południowo-zachodnim Kyushu) uczyli samurajów pływania w pełnym rynsztunku, przy czym pływacy musieli unosić górną cześć tułowia jak najwyżej nad wodą, aby mogli do tego jeszcze strzelać z łuku. Ten styl jest nieporównywalny z żadnym innym. Wszystkich czynności dokonywano z powagą i spokojem. Szkoła Yamanouchi (księstwo Usuki-óita z północnego Kyushu) uczyła pływania z wielkimi flagami. Dwu- i trzymetrowe flagi, które służyły do przekazywania rozkazów w bitwach na wodzie albo przy przekraczaniu zbiorników wodnych, trzymano w rękach, umocowywano na ramionach lub na głowie. Im cięższe były flagi, tym większy był wysiłek pływaka. Oprócz tego samuraj musiał jeszcze przenosić przez wodę zbroję końską i broń, a trębacz – muszlę używaną do przekazywania sygnałów. W szkole Suito (południowo-wschodnie Shikoku) praktykowano skoki do wody, której głębokość zwykle nie przekraczała jednego metra, z dużej wysokości.
     Szczególnie wyróżniała się szkoła Shinden (wybrzeże Morza Wewnętrznego). Uczono w niej przede wszystkim pływania i nurkowania ze związanymi rękami i nogami, a także walki z przeciwnikiem po zdobyciu jego łodzi. Jako trening służyły ćwiczenia nazywane ikadazumo – „walka na (kołyszącej się) tratwie”. Strącony w wodę uważany był za pokonanego. Oprócz tego szkoła Shinden uczyła długiego przebywania pod wodą (z bronią lub bez broni).
     W szkole Iwakura (półwysep Kii) uczono pokonywania silnej fali przypływu, wirów oraz uwalniania nóg i rąk z okręconych wokół nich wodorostów. Podstawowy styl tej szkoły nazywał się „pływaniem na stojąco”. Jego główną zasadą było utrzymywanie tułowia w takim położeniu, żeby ręce pozostawały ponad powierzchnią wody. W nich rycerz trzymał miecz, który zawsze musiał być suchy i wolny od rdzy, ponieważ był uważany za „duszę samuraja”.
     Podstawą stylu szkoły Nojima (rejon Wakayama) było utrzymywanie górnej części ciała jak najwyżej nad wodą w wyniku energicznych ruchów nóg. Pływak tej szkoły musiał ustrzec przed zamoczeniem przeprawiany przez wodną przeszkodę ładunek; przygotowaniem do tego było ćwiczenie, w którym uczeń próbował pisać znaki tak, aby nie zmoczyć deseczki, tuszu ani pędzla. (...)
     Szkoła Kankai (w Ise) wymagała od wojowników długiego przebywania w morskiej wodzie, to jest pływania w morzu na dalekie dystanse.
     Celem nauki w szkole Mukai (Edo) było przygotowanie samuraja do walki z przeciwnikiem w wodzie: uwalniania się z jego uchwytu i atakowania. Szkołę tę nazywano szkołą „wodnego jujutsu”.
     W szkole Suifu (Mito) uczono strzelania z wody. Odbywało się to zazwyczaj przy przepływaniu fos opasujących oblegane zamki feudałów; uczono również pływania w oceanie podczas sztormu i pokonywania wielkiej fali.
     Na zakończenie można powiedzieć, że sztuki wojenne samurajów miały bardzo szczególny charakter. Ukształtowały się zarówno pod wpływem środowiska naturalnego, właściwego dla japońskiego etosu, a także pod wpływem warunków historycznych, w jakich dokonywał się stopniowy rozwój stanu samurajskiego.
     Niezwykły charakter wszystkich opisanych wyżej wojennych dyscyplin polega także i na tym, że zawierają w sobie elementy religijne. Medytacja systemu zen, kult shintói konfucjańska ideologia w większym lub w mniejszym stopniu odegrały ważną rolę i wywarły istotny wpływ na wszystkie rodzaje i formy bojowego i fizycznego przygotowania bushi. Przez lata treningu rycerze stawali się opanowani, silni fizycznie i wytrzymali – tacy, jakich było potrzeba do prowadzenia krwawych feudalnych wojen domowych.. (...)

Rozdział pierwszy: Stan samurajski w epoce Tokugawa
Rozdział drugi: Ideologia stanu samurajów
   Kodeks etyki samurajskiej – bushido
   Seppuku (błędnie nazywane harakiri)
     Istota obrzędu
     Pochodzenie obrzędu
     Rozwój obrzędu i jego przebieg u Japończyków
   Religijne poglądy samurajów
Rozdział trzeci: Wychowanie, wyszkolenie bojowe i przysposobienie fizyczne bushi
   Wychowanie młodzieży samurajskiej
   System wojennego i fizycznego treningu samurajów
     Kenjutsu
     Kyujutsu
     Bajutsu (sztuka jazdy konnej)
     Jujutsu
     Sojutsu i fechtunek na halabardy (naginata)
     Pływanie (suiei) w stylu samurajskim
Rozdział czwarty: Rynsztunek bojowy, odzież i uzbrojenie stanu rycerskiego
   Rynsztunek bojowy
   Codzienna i ceremonialna odzież samurajów
   Uzbrojenie bushi
Rozdział piąty: Przemiany stanu samurajskiego podczas niedokończonej rewolucji burżuazyjnej 1867-1868 i jego rola w późniejszej historii Japonii
   Stan samurajski a szowinizm (XIX i I połowa XX wieku)
   „Samuraje” a współczesność
Posłowie do wydania polskiego
   Od piastuna do kancelisty (nieco inna wizja samuraja)

Przypisy
Bibliografia
Wykaz skrótów
Indeks
Spis ilustracji