Żyjemy w poczuciu gwałtownych zmian wzorców kultury. Istotnym przekształceniom ulega na naszych oczach opowieść porządkująca wspólne dzieje Polaków. Zmieniają się jej bohaterowie i formy narracji. Zmiany te dotyczą w dużej mierze opowieści wywiedzionych z XIX wieku, który przez prawie dwieście lat określał wybory naszej kultury.
    Autorzy niniejszego opracowania wychodzą z założenia, że literatura w szczególny sposób zapisuje nowe formy rzeczywistości i doświadczenia kulturowe. Dlatego przy pomocy analiz tekstów literackich identyfikują niektóre zmiany zachodzące w kulturze współczesnej. Idą niejako po śladach pierwszych badaczy antropologii kultury, która rodzi się właśnie pod koniec XIX wieku jako samodzielna dyscyplina humanistyki. Patronują im zaś Cyprian Norwid i Bolesław Prus – specjaliści od „polskiej formy” – oraz Stanisław Brzozowski i Karol Irzykowski – poszukiwacze dróg wyjścia dla kultury polskiej dotkniętej kompleksem niższości.
     W skład książki wchodzą teksty Ewy Paczoskiej, Grażyny Borkowskiej,  Leny Magnone, Małgorzaty Kosmali, Łukasza Książyka i Bartłomieja Szleszyńskiego.

FRAGMENT

Z Przedmowy

Kryminalne retroświaty
Klisze w dziewiętnastowiecznym secondhandzie

    Marek Krajewski jest dłużnikiem wielu tradycji literackich, jego powieści opierają się na schematach, rozwiązaniach, motywach fabularnych wypracowanych niegdyś przez powieść tajemnic czy powieść detektywistyczną. Z tego względu jego kryminały są ciekawym obiektem zainteresowania dla historyka literatury, zwłaszcza zajmującego się wiekiem XIX. Jak zaznacza Umberto Eco:

[...] literatura XIX wieku jest ważna, ponieważ pojawiają się w niej motywy, które funkcjonują do dziś w produkcji prefabrykowanej rozrywki, chociaż na bardziej rozbudowaną skalę [...].

    Powrót, powtórzenie i cliche (tak jak w przypadku analizowana; – przez Eco powieści szpiegowskich lana Fleminga) odzwierciedlają istc:; powieści popularnej, która odpowiada na zapotrzebowania czytelnicze.

Czytelnicy ze swej strony żądają od powieści popularnej (będącej narzędziem rozrywki i ucieczki od rzeczywistości) nie tyle zaproponowania im nowych doświadczeń formalnych albo dramatycznego i problematycznego zakwestio­nowania obowiązujących systemów wartości, ile czegoś dokładnie odwrotnego: odpowiedzi na system oczekiwań stanowiący część masowej kultury. Przyjemność [...] płynie z powtarzania tego, co już znane, powtarzania cyklicznego, które ma miejsce zarówno w ramach jednego dzieła literackiego, jak i całej serii dzieł, w szeregu odwołań odsyłających od powieści do powieści.

    Fundamentem kultury popularnej w naszych czasach jest kreowanie klisz, które są łatwe do rozpoznania przez odbiorcę. Klisze stanowią common property. Ich działanie polega na tym, jak pisał J. Laurent, że:

Znaczenie umieszczone poza czasem (kulturą) i przestrzenią, w której zaistniało i wchodziło w funkcjonalne relacje z ich kontekstem, staje się czystym sygnałem, symbolem owego czasu i przestrzeni. Klisza jest, jeśli można tak powiedzieć, „natychmiastowością znaczenia”.

    Zapewne klucz do kryminałów Krajewskiego kryje się w tym, że gra on dziewiętnastowiecznymi konwencjami (upraszczając je i przerabiając). Wychodzi w ten sposób naprzeciw oczekiwaniom współczesnego odbiorcy lubiącego atmosferę grozy, chcącego przeżyć dreszcze emocji w mrocznych zaułkach miasta, odbiorcy, który ma naturę voyera i doceni zarówno realistyczny, wierny opis miejskiej aglomeracji, jak i szczegóły z pozamałżeńskich ekscesów głównego bohatera. Sięga do XIX wieku poprzez wykorzystanie wielu klisz, które są przecież konceptem z ducha dziewiętnastowiecznym.
     W powieściach retro to, co było odkryciem w XIX wieku, powraca w zastygłej kliszy, w formie gotowego elementu; ewentualnie klisze powstałe w tamtym stuleciu pojawiają się w wersji zmodyfikowanej, wpasowanej w nowy kontekst. Świadczy to zarówno o tym, że XIX wiek wytworzył niezwykle wyraziste, a przez to niezwykle trwałe wzorce literackie, jak i o tym, że literatura współczesna rozwija się w przestrzeni wyczerpania, określającej jej horyzonty artystyczne i filozoficzne.

(...)

Przedmowa
Ewa Paczoska, Bartłomiej Szleszyński

CZYTANIA

Ewa Paczoska
Gdzie jest Komornicka?

SPOTKANIA

Lena Magnone
Długi cień Elizy Orzeszkowej

Lena Magnone
„Powroty do Freuda”. Psychoanaliza w literaturze polskiej od XIX do XXI wieku

Łukasz Książyk
Nowi barbarzyńcy. Twórcy tzw. pokolenia „bruLionu” i fin de siècle

Bartłomiej Szleszyński
Rozważania przy rekonstruowaniu rekonstrukcji.
O tym, jak wiek XIX w Lodzie Jacka Dukaja zbudowano

Małgorzata Kosmala
Tropami warszawskiego palimpsestu

Łukasz Książyk
Utracone dziedzictwo? O XIX wieku w (kilku) esejach Andrzeja Stasiuka

ZABAWY

Małgorzata Kosmala
Kryminalne retroświaty

Bartłomiej Szleszyński
Komiksowe gry z wiekiem XIX

Indeks osób