Sugestywna relacja o narodzinach, rozwoju, rozkwicie oraz przeobrażeniach najludniejszego dziś ośrodka świata arabskiego i jednocześnie największej aglomeracji miejskiej na kontynencie afrykańskim. Poznajemy dzieje Kairu od samego ich zarania, kiedy to powstał jego zaczątek, Al-Fustat; późniejsze były narodziny Al-Askar i Al-Katy, a wreszcie pojawiła się Al-Kahira, od której wywodzi się jego dzisiejsze miano. Miasto Fatymidów, Abbasydów, Tulunidów, Ajjubidów i Saladyna przeżyło apogeum swego rozwoju pod rządami Mameluków, doznało podboju osmańskiego, oglądało wyprawę Bonapartego i stało się obiektem kolonizacji angielskiej, by w końcu przeobrazić się w stolicę niepodległego Egiptu. Dzisiaj jest olbrzymią, 15-milionową megalopolis, borykającą się z takimi samymi dramatycznymi problemami, jakie nękają inne centra światowe, nie tracąc mimo to swego dawnego uroku. Autor, były dyrektor Francuskiego Instytutu Studiów Arabistycznych w Damaszku i emerytowany profesor Uniwersytetu Prowansji, ukazuje nam, precyzyjnie i obrazowo, epopeję jednego z największych miast cywilizacji islamu, skupiając się na wątkach zarówno historycznych, jak i kulturowych. Korzysta ze źródeł historycznych i badań archeologicznych, ale także z dokumentów, przez co możemy wiele dowiedzieć się o życiu codziennym mieszkańców Kairu w różnych epokach, o budowie kanałów, pałaców i meczetów oraz innych sprawach. To wszystko ilustrują szkice, ryciny, plany i zdjęcia.

WSTĘP

Około czterdziestu lat temu do Egiptu płynęło się jeszcze statkiem, a do samego Kairu można było dotrzeć przez Aleksandrię. W mieście, po zbawionym już wszelkich śladów starożytności, tylko wizyta w bardzo boga tym w zbiory muzeum przypominała zwiedzającemu o jego greckiej, rzym skiej i bizantyńskiej przeszłości. „Lewantyński” charakter śródziemnomorskiego portu, ponownie otwartego w wieku XIX, zniknął wraz z rewolucją roku 1952 oraz odejściem Brytyjczyków, które pociągnęło za sobą upadek społeczeństwa rozsławionego w literaturze przez Lawrence’a Durrella. Dominacja zachodnich wzorców i systemu kolonialnego nadała Aleksandrii kosmopolityczny charakter, jednakże w gruncie rzeczy było to już miasto egipskie i arabskie, które pewnego lipcowego wieczoru 1956 r. w zdumieniu i radości wysłuchało, jak Naser (Dżamal Abd an-Nasir) ogłasza nacjonali zację Kanału Sueskiego - czyli koniec pewnej epoki.

Przez pustynię udajemy się do Kairu. W połowie drogi do stolicy cztery klasztory w Wadi Natrun - pozostałe z pięćdziesięciu, które zakładano w tym miejscu od IV wieku - przypominają, że przez kilka wieków, aż do podboju muzułmańskiego, istniał chrześcijański, koptyjski Egipt. Termin ten niesie w sobie ładunek historii i symboli, gdyż arabski wyraz kibt, prze jęty przez Zachód, pochodzi od greckiego aigyptos (egipski), samo zaś sło wo jest zniekształceniem staroegipskiego Hi-kuptah, czyli „zamek (ka) Pta-ha”, nazwy Memfis, stolicy Egiptu. Grecy objęli nazwą głównego portu ca ły kraj. Klasztory przypominają o żywotności miejscowego chrześcijaństwa, które skutecznie oparło się ortodoksji patriarchów bizantyńskich: dwa przy kłady egipskiego nacjonalizmu, bardzo żywego w tym ogromnym kraju, to z jednej strony triumf monofizytyzmu, potępionego na Soborze Chalcedoń skim w 451 r. i prześladowanego przez Greków, natomiast z drugiej - przetrwanie koptyjskiego obok greki, języka nowych władców.

Gdy przybywamy do Gizy, przed naszymi oczami rozpościera się imponu jący widok wielkich piramid, które ponad dwieście lat wcześniej zainspiro wały Napoleona o wiele bardziej niż historyczne rozprawy. Zanim z nieza budowanego jeszcze płaskowyżu wjedziemy do doliny - okrążając Mena House, wzniesiony tu przez Brytyjczyków karawanseraj zwycięskiej turystyki - rzut oka pozwala objąć pięć tysięcy lat historii Egiptu i jego kolejnych stolic.

W linii prostej na południe, jakieś 20 km od Gizy, na obrzeżu klifu, na którym leżą zespoły grobowe faraonów, domyślamy się istnienia piramid As-Sakkary, górujących nad resztkami stolicy dawnego imperium, Memfis. Ich miejsce wyznaczają dwa olbrzymie posągi Ramzesa II, stojące pośrodku wielkiego obszaru palm i ruin. Znaczenia Memfis nie umniejszyło bynaj mniej pojawienie się innych ośrodków, na przykład Teb w Górnym Egipcie: miasto przetrwało dzięki swojemu położeniu - u progu Delty, na styku Gór nego i Dolnego Egiptu. O handlowym znaczeniu portu świadczy dobitnie wydrążenie, najprawdopodobniej w czasach Necho (610-595 p.n.e.), kana łu, który biegnąc wzdłuż depresji wyznaczonej przez dawny bieg rzeki połączył Dolinę Nilu z Morzem Czerwonym. Było to imponujące dzieło, lecz ca łe przedsięwzięcie okazało się niełatwe do utrzymania i kanał kilkakrotnie odnawiano; za pierwszym razem nakazał to w czasie perskiej okupacji Dariusz, około 518 roku p.n.e., później rzymski cesarz Trajan, w końcu zaś - zdobywca Egiptu, Amr. Rola Memfis skończyła się definitywnie dopiero po założeniu Aleksandrii (332 r.).

Dalej na wschód Dolina Nilu długo jeszcze pozostawała jednolitą, rozciąg niętą smugą zieleni, którą bardzo powoli zaczęła zapełniać zabudowa. Przez tysiące lat przybór rzeki nadawał tu rytm porom roku i przynosił całej krainie życie. Jeszcze nie tak dawno (aż do budowy tamy asuańskiej, począwszy od roku 1902) woda w czasie wylewu sięgała podłoża zachodniego klifu u stóp piramid i Sfinksa. Ten pejzaż opisywał już Seneka, a ukazywały go jeszcze kartki pocztowe z początku ubiegłego wieku: „Wspaniały jest widok Nilu w chwi li, kiedy dociera do wiosek: znika zupełnie ziemia równiny... Miasteczka wy łaniają się na kształt wysp.”¹ Przybór wody, który zaczynał się około 15 czerwca, mierzono za pomocą Nilometru (Mikjas an-Nil), umieszczonego na połu dniowym skraju wyspy Ar-Rauda. Gdy rzeka osiągała wysokość szesnastu łokci (zira), co oznaczało normalny przybór, pełne obawy oczekiwanie Egip cjan znikało - w przeciwnym wypadku ich niepokój trwał, dopóki nie okaza ło się, że zbiory nie będą jednak tak złe, jak się spodziewano. Tradycyjne ce remonie przerwania tamy, a szczególnie Kanału w Kairze w lipcu (koptyjski miesiąc mesori) odbywały się w całym Egipcie chrześcijańskim, a później muzułmańskim; były to rytuały odziedziczone po czasach faraonów.

Wieczny Nil nie jest jednak niezmienny: nanoszenie gruntu przez wodę, które w ciągu tysięcy lat utworzyło Deltę, trwało nadal, przesuwając jej czo ło w kierunku północnym o 20 km od czasów starożytnego Egiptu do pod boju arabskiego. Sam bieg Nilu wolno przesuwał się od tego czasu w kierun ku zachodnim, odsłaniając przestrzenie, które zostały później zajęte w czasie ekspansji Al-Fustatu i Al-Kahiry, aż do XVI wieku, kiedy to zachodni brzeg rzeki i wyspy znalazły się na swoim dzisiejszym miejscu.

Z drugiej strony rzeki, prawie naprzeciwko piramid, przemieszczanie się wschodniego klifu utworzyło w masywie góry (dżabal) Al-Mukattam bocz ną grań, która wydawała się czuwać nad Doliną Nilu. Miejsce to było znane już w czasach faraonów, władcy mieli zwyczaj przejeżdżać tamtędy, udając się z Heliopolis na północy do Memfis na południu drogą, „którą całkowi cie lub w części przebywano nocą, ponieważ przy tej okazji w różnych miej scach na wyniosłościach gruntu zapalano ognie”.² Ów „bulwar” górował nad obszarami, na których niżej i bliżej Nilu w 642 r. miał powstać w czasie arab skiego podboju Al-Fustat, a w 969 roku przybyli z Maghrebu Fatymidzi za łożyli Al-Kahirę - w ten sposób połączono obydwa te regiony naznaczone dziedzictwem starożytności i chrześcijaństwa.

Na północy leży Heliopolis, Miasto Słońca, duchowy ośrodek Egiptu i miejsce kultu boga Ra. Pozostałością minionych rytuałów jest zachowany obelisk. W położonej nieopodal Al-Matarijji europejscy turyści odwiedzają zazwyczaj ogród, w którym znajduje się drzewo sykomory (posadzone po nownie w 1670 r.). Miała się pod nim schronić Święta Rodzina w czasie swo jej ucieczki do Egiptu. W tym małym domku z cegieł, zamienionym na meczet, Jean Palerne poczuł w 1581 r. „zapach wspanialszy niż wszystkie perfumy świata”.³ Bardziej na południe, w Starym Kairze, Jezus miał, jak chce tradycja, swój najdłuższy postój. Jean Coppin napisał około roku 1640: „Wielokrotnie chodziłem odwiedzać to miejsce, z wielu powodów godne dla nas czci.”⁴ Najznaczniejszym zabytkiem z czasów starożytności są tu resztki małej fortecy Babilon, odbudowanej w czasach rzymskich za panowania Trajana. Jej nazwę tradycja łączy z osiedleniem w tym miejscu więźniów w okresie okupacji perskiej. Dwie istniejące do dzisiaj masywne wieże góru ją nad ujściem kanału do Morza Czerwonego. Leżący dalej na południe Hulwan stanowił w czasie pierwszych dynastii nekropolę Heliopolis.

Na przestrzeni jakichś czterdziestu kilometrów wzdłuż Doliny, po oby dwu stronach Nilu - czyli na obszarze, gdzie miał powstać arabski Kair -znajdujemy więc przegląd liczącej kilka tysięcy lat historii Egiptu. Z grani Al-Mukattam, na której Ajjubidzi wznieśli w 1176 roku Cytadelę, można objąć wzrokiem ten teren i prześledzić kolejne etapy jego historii: rysujące się na horyzoncie piramidy, widziany z dystansu Stary Kair, a u stóp Cyta deli wielką bryłę meczetu sułtana Hasana, arcydzieło Mameluków i wspa niałą straż przednią miasta Baśni z tysiąca i jednej nocy. Dookoła, wszędzie, gdzie okiem sięgnąć, widać pejzaż minaretów i kopuł starego miasta, które stopniowo przekształcało się w miasto nowoczesne - jego granica, Nil, ledwo rysuje się w oddali.

(...)

WNIOSKI

Dzisiaj opuszczamy Kair samolotem. Ulice i autostrady, które mijamy w drodze na międzynarodowe lotnisko, biegną przez nowoczesne dzielnice, podobne do dzielnic każdej wielkiej śródziemnomorskiej metropolii. Posąg Ramzesa II, który zdobi plac dworcowy (a został tam przeniesiony z Memfis w 1955 r.) jest dzisiaj tak samo egzotyczny, jak obelisk na Placu Zgody w Paryżu. Kairska metropolia w ciągu mniej niż pięćdziesięciu lat ekspansji wchłonęła historyczne, wspominane na początku tej książki miejsca wypo czynku, spacerów czy polowań, niegdyś bardzo popularne wśród mameluckich sułtanów lub ich osmańskich następców: staw Al-Dżubb, nad którym polowano na żurawie i czaple; Sirijakus, ulubione miejsce wypoczynku An- -Nasira jesienią; Al-Matarijję, w której rozbijano namioty i urządzano bankiety; staw Al-Habasz, nad którego brzegami sułtan organizował partie po lo; Turę, miejsce przechadzek i spędzania nocy. Wszystkie te nazwy to dzi siejsze dzielnice lub przedmieścia współczesnego Kairu.

W tym ogromnym organizmie miejskim położonym na powierzchni 30 000 ha, którego szybki rozwój przysparza problemów kartografom, histo ryczne miasto kształtujące się w ciągu dwunastu stuleci, od roku 642 do 1860, zajmuje dziś zaledwie niewielki obszar 400 ha, stopniowo „pożerany" przez modernizację zachodnich obszarów. Jednocześnie Stary Kair i Bulak dożywają swoich ostatnich dni. Przekształcenie to nastąpiło niedawno, w la tach 1936-1945. Al-Kahira, podobnie jak „mediny” wielkich miast arabskich, stanęła wobec problemu przetrwania. W oficjalnych wypowiedziach mówi się o próbie zatrzymania rozwoju i stworzenia tam miasta-muzeum: w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wspominano o ochronie nieistniejącego już „miasta fatymidzkiego”. Egzystencja ludności starych dziel nic zależy od utrzymania niszczącej tkankę miejską działalności handlowej i od modernizacji (w stylu zachodnim) tradycyjnych mieszkań znajdujących się w ostatnim stadium zniszczenia. Być może trzeba będzie ograniczyć ambicje jedynie do zachowania najcenniejszych zabytków i kilku stref, w któ rych istnieją jeszcze spójne zespoły budowli, ze względu na wartość wystro ju architektonicznego jako cennego świadectwa egipskiego dorobku kulturowego i atrakcję dla turystów.

Trudno ukryć, że nawet przy tak ograniczonych ambicjach wkrótce już może być na to za późno. Dziedzictwo archeologiczne znika na naszych oczach - jest to spektakularne, gdy jakiś budynek wali się czy jest wydany na pastwę niepewnego losu, a złowrogie, gdy „nowoczesne” budownictwo in geruje w starą tkankę i wypacza jej charakter. Dzisiaj Gobineau dostrzegł by z Cytadeli więcej nowoczesnych budynków niż minaretów, a w tle opisy wanej przez niego panoramy - położone wzdłuż Nilu wieżowce współczesnego Kairu.

Współczesny Kair to zupełnie inne miasto, a jego problemy wcale się nie różnią od problemów innych metropolii trzeciego świata, to znaczy pozornie nieograniczonego przyrostu naturalnego w trudnych warunkach gospo darczych i społecznych. Od lat osiemdziesiątych, kiedy zagrażał mu paraliż i zapaść, dokonał się pewien postęp. Podjęte wysiłki przyniosły w ciągu dwu nastu lat wspaniałe rezultaty: w pełnym znaczeniu tego słowa miasto zaczęło się ponownie rozwijać, jego służby publiczne ocalono przed grożącą ka tastrofą, skierowano też miejską ekspansję ku otaczającej Kair pustyni. Przyczyniły się do tego: lepiej skoordynowana polityka rozwoju, wysiłek przewidywania i działań prewencyjnych, a także spowodowana emigracją przerwa w niepohamowanej ekspansji demograficznej, spowolnienie we wnętrznych ruchów migracyjnych i zahamowanie przyrostu naturalnego ludności.

Współczesny Kair to nadal godne podziwu, frapujące miasto: bez przerwy pulsuje życiem, falują w nim nieprzebrane tłumy i jest to fascynujący spek takl; niezapomniane wrażenie sprawia kontrast między nowoczesnymi dzielnicami a starym miastem, tak harmonijnym, gdy spogląda się na niego z dala. Majestatyczne piękno Nilu nieustannie zachwyca oczy widokami, których wdzięk, barwność i wspaniałość zmieniają się w zależności od pory dnia i roku. Lecz Kair łatwo może stać się banalnym miastem, jakich pełno na całym świecie. Może nabrać nowego charakteru dzięki lepiej kontrolo wanej modernizacji czy problematycznemu powrotowi do tradycji kulturowej. Przyszłość odpowie na to pytanie. Jednakże aktualne pozostaje zagro żenie demograficzne; może ono zniszczyć kruche bariery, które starali się wznieść technicy i politycy, by ująć w ryzy przypływ ludności. Przed laty przyrost demograficzny był atutem dla Egiptu, zapewniał mu autorytet, prestiż i potęgę. Dzisiaj stanowi śmiertelną groźbę. Kair długo odgrywał rolę klapy bezpieczeństwa dla ekspansji demograficznej. Dzisiaj może być jed nak dla Egiptu bombą z opóźnionym zapłonem.

SPIS RZECZY

Spis ilustracji ....... 7

Wstęp .................... 13

Część pierwsza POCZĄTKI (624-1250)

Rozdział 1. Pierwsza stolica - Al-Fustat .............. 19
Założenie Al-Fustatu (642) 22; Rozwój miasta 27; Zespoły miejskie na północ od Al-Fustatu 33

Rozdział 2. Kair, miasto fatymidzkie ....... 40

Fatymidzi i założenie Kairu (969) 42; Wielkość Fatymidów 48; Al-Kahira 56; zyt potęgi Al-Fustatu 66; Zmienne kołeje historii fatymidzkiej 76; Dwa miasta 82

Rozdział 3. Kair ajjubidzki .............. 84

Budowa Cytadeli i muru kairskiego 87; Przekształcenia Al-Kahiry 94; Odmienny rozwój Al-Fustatu 99; Powrót do sunnizmu i instytucji madrasy 102

Część druga KAIR ŚREDNIOWIECZNY (1250-1517)

Rozdział 4. Mamelucy ........ 111

Instytucja Mamełuków 111; Okresy świetności w historii Mameluków 115

Rozdział 5. Apogeum mameluckiego Kairu (1250-1348) ............................... 117

Urbanizacja Al-Kahiry 119; Rozwój północnych przedmieść Al-Kahiry 122; Rozwój w kierunku zachodnim 124; Prace budowlane na terenie Cytadeli 127; Urbanizacja dzielnic południowych 131; Spuścizna po An-Nasirze 134

Rozdział 6. Wielki kryzys (1348-1412) ................. 137

Czarna Śmierć z roku 1348 137; Kryzys w Egipcie 138; Upadek Kairu 140

Rozdział 7. Kair Al-Makriziego ..... 147

Zasięg miasta 147; Zarząd miasta 150; Struktura miasta 153; Przedmieścia 157

Rozdział 8. Koniec epoki (1412-1517) ...... 160

Upadek Mameluków 160; Reorientacja mameluckiego Egiptu ku basenowi Morza Śródziemnego 164; Poprawa sytuacji 165; Centrum 167; Miasto poza murami 172; Powstanie Bulaku 177; Kair w roku 1517-179

Część trzecia MIASTO TRADYCYJNE (1517-1798)

Rozdział 9. Nowy system polityczny ............ 185

Administracja Egiptu 185; Rywalizacja o władzę 190; Prestiż sułtana 192

Rozdział 10. Społeczeństwo miejskie ............. 194

Warstwa dominująca 194; Alimowie 197; Ludność miejscowa (ra'ija) 199; Mniejszości religijne i cudzoziemcy 200; Stany i klasy 203

Rozdział 11. Rozwój Kairu w czasach osmańskich .......... 206

Rozdział 12. Administracja i życie codzienne ... 215

Władze 215; Rola społeczności 219; Wakfy 221; Bezpieczeństwo miasta 224; „Służby publiczne” 227

Rozdział 13. Działalność zawodowa ............ 235

Rodzaje działalności gospodarczej 238; Dzielnice rezydencjonalne i typy mieszkań 246; Wytworne dzielnice 256; Dzielnice mniejszości religijnych 260; Przedmieścia Kairu 261

Część czwarta KAIR WSPÓŁCZESNY (1798-1992)

Rozdział 14. Powolne przebudzenie (1798-1863) ....... 271

Okupacja francuska (lipiec 1798-sierpień 1801) 271; Muhammad Ali i Kair (1805-1849) 278; Od Muhammada Alego do Isma'ila (1849-1863) 284

Rozdział 15. Marzenie o europeizacji (1863-1936) ...... 286

Isma'il i zachodnie pokusy (1862-1879) 288; Miasto kolonialne (1882-1936) 294; Dwa miasta 307

Rozdział 16. Koszmar przeludnienia (1936-1992) ........ 312

Demografia i galopująca ekspansja 314; Problemy miejskie 320; Społeczny podział przestrzeni 333; Oblicza miasta 335

Wnioski ............ ............................... 344

Przypisy ............... ............................... 346

Chronologia ......... ............................... 366

Słownik terminów ............................... 369

Wybrana bibliografia ........ ............................... 374

Indeks osób .... .............................. 380

Indeks nazw geograficznych i etnicznych ........ .............................. 388

SPIS ILUSTRACJI

ILUSTRACJE BARWNE

1. Adrien Dauzats, Meczet Al-Azhar, 1831, Paryż, Assemblee Nationale.
2. William James Miiller, Sprzedaż dywanów na jednym z bazarów kairskich, 1843, Bristol,
   City Museum and Art Gallery.
3.   Franek Dillon, W haremie szajcha Sadata, akwarela, Londyn, Yictoria and Albert Mu­
   seum.
4. Leon Cogniet, Ekspedycja egipska pod wodzą Napoleona, 1832, Paryż, Louvre.
5. Cytadela kairska, fot. Olga Białostocka.
6. Cytadela, fot. Olga Białostocka.
7. Dziedziniec meczetu Ibn Tuluna, fot. Olga Białostocka.
8. Dziedziniec meczetu Al-Azhar, fot. Olga Białostocka.
9. Panorama Kairu i ulica Bajn al-Kasrajni, fot. Paulina Lewicka.
10. Widok na meczet sułtana An-Nasira Muhammada, fot. Paulina Lewicka.
11. Bajt as-Sihajni, dom kupca z XVII-XVIII w., fot. Olga Białostocka.
12. Fragment elewacji jednego z domów na najszerszej arterii starego Kairu, Bajn al-Kasrajni, fot. Paulina Lewicka.
13. Kamienice kairskie, fot. Olga Białostocka.
14. Willa barona Empain (tzw. willa hinduska), Heliopolis, fot. Olga Białostocka.
15. Przed Muzeum Egipskim, fot. Olga Białostocka.
16. Widok na wyspę Zamalek (od strony wschodniej), fot. Olga Białostocka.
17. Wieżowce na wyspie Zamalek (od strony wschodniej), fot. Olga Białostocka.
18. Wieża widokowa na wyspie Zamalek, fot. Olga Białostocka.
19. Park w centrum Kairu, fot. Olga Białostocka.
20. Ulica w „mieście umarłych”, fot. Olga Białostocka.
21. W tradycyjnych dzielnicach zakupy robi się „w stylu śródziemnomorskim”, przez okno,
    fot. Olga Białostocka.
22. Sprzedawca ciastek, fot. Olga Białostocka.
23. Roznosiciel chleba na moście 26 Juliu, fot. Olga Białostocka.
24. Panorama Kairu widziana z Cytadeli, fot. Olga Białostocka.

ILUSTRACJE CZARNO-BIAŁE

(zdjęcia, mapy i plany)

1. Al-Fustat (wg Marcela Clergeta).
2. Meczet Amra, fot. J.-Ch. Depaule.
3. Meczet Ibn Tuluna, 879, fot. Andre Raymond.
4. Kair fatymidzki, wg Paula Ravaisse.
5. Dziedziniec w meczecie Al-Azhar, 972 (minarety pochodzą z czasów mameluckich), fot.
   Andre Raymond.
6. Brama Bab an-Nasr, 1087, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
7. Brama Bab al-Futuh, 1087, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
8. Dom w Al-Fustacie, wg Alego Bahgata i Alberta Gabriela.
9. Uboga zabudowa w Al-Fustacie, wg Władysława Kubiaka i George'a Scanlona.
10. Kair Saladyna, wg Paula Casanovy.
11. Mur Cytadeli kairskiej, fot. Doris Behrens-Abouseif.
12. Mur Cytadeli kairskiej, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
13. Wyspa Ar-Rauda, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
14. Dekoracja wejścia do madrasy As-Saliha Ajjuba, 1243, fot. Doris Behrens-Abouseif.
15. Mauzoleum As-Saliha Ajjuba, 1250, fot. Doris Behrens-Abouseif.
16. Kair i Stary Kair w epoce Mameluków, pocz. XV w., wg Yictorii Meinecke-Berg.
17. Meczet Nasira Muhammada w Al-Kasabie, 1304, fot. Andre Raymond.
18. Kair w epoce Mameluków, na podstawie mapy z Description de l'Egypte.
19. Cytadela w epoce Mameluków, wg Paula Casanovy.
20. Meczet Al-Maridaniego, fot. Andre Raymond.
21. Północna fasada meczetu sułtana Hasana, 1362, Description de l'Egypte, Paryż, Biblio­
    theque Nationale.
22. Plan meczetu sułtana Hasana, Antiąuites du Caire.
23. Dziedziniec meczetu Barkuka, 1386, fot. Andre Raymond.
24. Al-Kasaba w epoce Mameluków.
25. Wejście do chanu Al-Ghuriego, rycina Robertsa.
26. Fasada wakali Kajtaja w Bab an-Nasr, fot. Andre Raymond.
27. Plan wakali Kajtaja, wg Nelly Hanna.
28. Akwedukt Al-Ghuriego, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
29. Cytadela w okresie osmańskim widziana od strony Ar-Rumajli, rysunek Pascala Coste,
    Marsylia, Bibliotheque Municipale.
30. Meczet Muhammada Beja Abu Zahaba, 1774, fot. Andre Raymond.
31. Szajch, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
32. Pisarz koptyjski, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
33. Loggia (makad) domu Al-Dżabartiego, akwarela Pascala Coste, Marsylia, Bibliotheque
    Municipale.
34. Kair w epoce osmańskiej, wg planu z Description de l'Egypte.
35. Most na Kanale, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
36. Domy nad Kanałem, rysunek Pascala Coste.
37. Poganiacz osłów, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
38. Nosiwoda na ulicy, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
39. Fontanna sułtana Mahmuda, 1750, rysunek Pascala Coste.
40. Krata w fontannie Rukajja Dudu, 1761, fot. Andre Raymond.
41. Fasada fontanny Abd ar-Rahmana Katchudy, 1744, fot. Andre Raymond.
42. Miasto osmańskie - strefa centralna.
43. Sklepik w Kairze, rysunek Edwarda Lane.
44. Chan al-Chalili, wg R. Haya.
45. Wakala Zulfikara Katchudy, 1673, rysunek Pascala Coste.
46. Wakala Bazara, koniec XVII wieku, wg F. Aulunda.
47. Rozmieszczenie stref rezydencjonalnych w latach 1738-1744, wg Nelly Hanna.
48. Dom Az-Zahabich: wejście na dziedziniec, fot. Andre Raymond.
49. Fasada rabu At-Tabbana, fot. Andre Raymond.
50. Brama dzielnicy Harat al-Mabijad, wg Arthura Rhone.
51. Pałace nad Birkat al-Fil, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
52. Dziedziniec pałacu Kasima Beja, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
53. Dziedziniec pałacu Usmana Beja, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
54. Meczet Sinana Paszy w Bulaku, 1571, fot. Andre Raynaud.
55. Plan meczetu Sinana Paszy, Antiquites du Caire.
56. Stary Kair, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
57. Święto otwarcia Kanału w czasie okupacji francuskiej, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
58. Pałac Alfiego Beja: dzielnica generała Bonaparte nad Al-Azbakijją, Description de l'Egypte,
    Paryż, Bibliotheque Nationale.
59. Zniszczenia w Al-Azbakijji, Description de l'Egypte, Paryż, Bibliotheque Nationale.
60. Meczet Muhammada Alego w Cytadeli, 1833, fot. Andre Raynaud.
61. Kair Isma'ila w latach 1869-1870, wg Janet Abu-Lughod.
62. Bulwar Muhammada Alego, fot. Andre Raymond.
63. Kair w roku 1933.
64. Plac Sulajmana Paszy, później Talat Harb, fot. Andre Raymond.
65. Budynek z początku XX wieku w dzielnicy Sajjidy Zajnab, fot. Andre Raymond.
66. Wskaźnik rocznego wzrostu populacji Wielkiego Kairu w latach 1966-1976, wg Galili El
    Kadi.
67. Nieformalna zabudowa w Al-Mardż, fot. Andre Raymond.
68. Nowoczesna zabudowa w Starym Kairze, fot. Andre Raymond.
69. Zmiany w Starym Kairze, fot. Andre Raymond.
70. Problemy komunikacyjne w Starym Mieście - wiadukty nad dawnym korytem Kanału, fot.
    Andre Raymond.
71. Nowy most na Nilu na wysokości Imbaby, fot. Andre Raymond.
72. Midan at-Tahrir, fot. Andre Raymond.
73. Garden City: stara i nowa zabudowa, fot. Andre Raymond.
74. Wschodni brzeg Nilu, fot. Andre Raymond.
75. Nowe miasto Madinat 6 Uktubir, fot. Andre Raymond.

Na okładce: Ludwig Deutsch, Dziedziniec Al-Azharu, 1890, zbiory prywatne.